Αυτές οι σελίδες θα ήθελαν να φιλοξενήσουν πάσης φύσεως κείμενα περί πειραματικής λογοτεχνίας, άρθρα, αποσπάσματα βιβλίων, και κατά προτίμηση προσωπικά πονήματα, θεωρία, λογοτεχνικά κείμενα ή/και ιδέες. Όπως θα δεις παρακάτω παρουσιάζω την OULIPO, μια λογοτεχνική ομάδα απ' τα ανεκδιήγητα χρόνια του '60, η οποία κατά τη γνώμη μου μας θυμίζει πως η λογοτεχνία (μπορεί να) είναι κάθε άλλο παρά στενή/στεγνή/στυγνή ενασχόληση του ελεύθερου χρόνου. Υπάρχουν αρκετές ιστοσελίδες σχετικά με την OULIPO τότε–και-τώρα, τις οποίες μπορείς να δεις στους δια-δείκτες, η πλειοψηφία τους είναι στη γαλλική, λίγες στην αγγλική. Μόνο οι σελίδες μιας καλής φίλης περιέχουν στα ελληνικά κάποιο υλικό για την OULIPO, οι οποίες είναι αναμφίβολα ενδιαφέρουσες στο σύνολό τους.

Η πρόταση αυτών εδώ των σελίδων είναι πολλαπλή: Κατ' αρχήν, θέλουν να αποτελέσουν μια αφετηρία για την παρουσίαση κάθε απόπειρας που μπορεί να ονομαστεί Πειραματική Λογοτεχνία. Ενδεικτικά, πέρα από την OULIPO, ας θυμηθούμε το αμερικάνικο Beat, το γαλλικό Nouveau Roman και το Λεττρισμό, το ιταλικό Gruppo63, αλλά και μεμονωμένες περιπτώσεις, όπως τον Giorgio Manganelli. Οι σελίδες αυτές δεν θέλουν να είναι απαρίθμηση ενδιαφερόντων ενός ατόμου, και η υποφαινόμενη θα είναι πολύ δυστυχής αν συμβεί κάτι τέτοιο. Ανοιχτό κάλεσμα διαλόγου λοιπόν. Εξάλλου, το pastiche των μεν, το cut-up των δε, και πλείστες σχετικές τεχνικές μας καλούν να φτιάξουμε ένα πλουμιστό πανωσκέπασμα ιδεών και παραστάσεων, κόντρα σε καιρούς ψυχρούς κι αφιλόξενους.

Δεν θα ήταν ενδιαφέρον όμως να παραμείνουμε στην ανταλλαγή γνώσεων με τα στενά όρια της απλής παράθεσης απόψεων και ιδεών. Κεντρικό ζήτημα των περισσότερων ρευμάτων της πειραματικής λογοτεχνίας είναι η χειροποίηση ("do it yourself") και η συμμετοχικότητα. Το να μιλάμε αποκλειστικά για το πώς μπορεί να γίνει λογοτεχνία δίχως να την φτιάχνουμε ακούγεται λίγο σαν φάρσα που κρύβει φόβο, αν μη τι άλλο… Ας τολμήσουμε λοιπόν εκατέρωθεν, κι εγώ που γράφω αυτά τα λόγια κι εσύ που καθώς τα διαβάζεις περνάς τα δάχτυλα από τα χείλια …να αυτουργήσουμε !!!

Άφησα για το τέλος ένα δεδομένο που δεν έχουμε άλλη επιλογή παρά να χρησιμοποιήσουμε. Δεν είναι δυνατόν να ξεχνάμε τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε αυτή τη στιγμή, τα δισεκατομμύρια καλώδια, την οθόνη, το χρόνο που "σκεφτόμουν κι έγραφα", το χρόνο που έκανες βόλτες και με βρήκες, όλ' αυτά που σκέφτεσαι τώρα κατακλυσμιαία. Αν υπάρχει ένα πράγμα που εμπεδώσαμε στην επαφή μας με τα πλήκτρα, τα ποντίκια, τις πλοηγήσεις και τα λοιπά άψυχα που εμψυχώνουμε είναι ότι το μήνυμα εμπλέκεται με το μέσο, τρεις δεκαετίες μόλις από τους αφορισμούς του McLuhan… Ας σκεφτούμε λοιπόν τι μπορούμε να κάνουμε με τούτο το μέσο, πόσο μπορούμε να το ανοίξουμε στη συνέργια….

Το 1960, ο Raymond Queneau δημιούργησε μια ομάδα πειραματικής λογοτεχνία, το Εργαστήρι Δυνητικής Λογοτεχνίας (Ouvroir de Litterature Potentielle, σε συντομογραφία OULIPO). Μεταξύ άλλων, μέλη της ομάδας ήταν οι Franηois Le Lionnais, Marcel Dussan, Italo Calvino, Harry Mathews, Jacques Roubaud και από το 1967, ο Georges Perec. Η ομάδα ενδιαφερόταν για την εξερεύνηση των πιθανών σχέσεων ανάμεσα στα μαθηματικά και την ποίηση. Όλα τα μέλη αντιμετώπιζαν τη λογοτεχνία ως εμπειρία χαράς, έκαναν πειραματισμούς με γλωσσικά παιχνίδια τα οποία βασιζόταν κυρίως σε μεθοδολογικούς περιορισμούς, ενδιαφερόντουσαν για την κυβερνητική και τα μαθηματικά αναψυχής, και επιδίωκαν την εμπλοκή του αναγνώστη στο κείμενο. Ίσως οι πιο γνωστές εφαρμογές αυτών των απόψεων, είναι το Cent Mille Milliard de Poemes (1961) του Queneau, το Se una Notte d’ Inverno un Viaggiatore (1979) του Calvino , και το La Vie, Mode d’ Emploi (1978) του Perec. Η επιρροή του Vladimir Nabokov, και ακόμα περισσότερο του Jorge Luis Borges, είναι φανερή στα περισσότερα έργα της Oulipo. Οι τεχνικές της ομάδας μοιάζουν αρκετά με εκείνες του Alain Robbe-Grillet και της Nathalie Sarraute. Πάντως, το μόνο λογοτεχνικό κίνημα που είχε μια ανάλογη σύλληψη της λογοτεχνίας ήταν μια ομάδα ποιητών του 15^ου και 16^ου αιώνα, οι Grands Rhetoriquers.

Ορισμένες από τις τεχνικές της Oulipo ήταν

· Λιπόγραμμα (ένα κείμενο απ’ το οποίο απουσιάζουν ένα ή περισσότερα γράμματα της αλφαβήτου)

· Μετατροπή σε Haiku (παραγωγή ενός νέου ποιήματος από τις λέξεις που ομοιοκαταληκτούν σε υπάρχοντα ποιήματα)

· S+7 (παραγωγή ενός νέου κειμένου με την αντικατάσταση κάθε ουσιαστικού με τη λέξη που βρίσκεται εφτά λήμματα παρακάτω σε ένα οποιοδήποτε λεξικό)

· Συνδυαστική ανάλυση (ανασύνθεση των στοιχείων οποιουδήποτε κειμένου σύμφωνα με οποιονδήποτε κανόνα)

· Διακλάδωση (ένα κείμενο που μπορεί να διαβαστεί με πολλούς τρόπους, καθώς ο αναγνώστης έχει την επιλογή σε διάφορα σημεία να διαβάσει άλλα τμήματα του κειμένου – ένας εμφανής πρόδρομος του υπερκειμένου)

Όλ’ αυτά μπορεί να ακούγονται απελπιστικά στεγνές και σοβαροφανείς ανοησίες, και πράγματι πολλά από τα έργα της Oulipo υπάρχουν μόνο σαν σχέδια ή είναι σχεδόν ακατάληπτα.

Η παρωδία, οι συρραφές κειμένων, η ειρωνεία, η παιγνιώδης διάθεση, οι αυτοαναφορές, τα παραθέματα, η τυχαιότητα, η αποσπασματικότητα, και η αλληγορία είναι από τα σήματα κατατεθέντα της λογοτεχνικής παραγωγής της Oulipo, στοιχεία που μας επιτρέπουν να την εντάξουμε στον μεταμοντερνισμό. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε όμως ότι τα μέλη της ομάδας απέφυγαν αυτήν την ετικέτα, όπως και κάθε άλλη, ορίζοντας απλώς την προσπάθειά τους ως "λογοτεχνία αναψυχής". Ο κύριος στόχος της ομάδας ήταν διττός: αφενός, μια διερεύνηση των λογοτεχνικών τεχνικών του παρελθόντος (αναδημιουργία) και αφετέρου, μια διερεύνηση των πιθανών εφαρμογών των τυπικών γλωσσών – πχ. της επιστήμης των υπολογιστών – στην λογοτεχνία (αναψυχή).

Στο πρώτο μανιφέστο της Oulipo, ο Francois Le Lionnais παρατηρεί ότι η έρευνα της ομάδας είναι αναλυτική και συνθετική: η πρώτη διερευνά έργα από το παρελθόν προκειμένου να βρει “δυνατότητες που συχνά υπερβαίνουν όσα προσδοκούσαν οι συγγραφείς τους”, ενώ η δεύτερη έχει ως στόχο την ανάπτυξη νέων δυνατοτήτων πέρα από τη σφαίρα καθεαυτής της λογοτεχνίας. Για παράδειγμα, τομείς όπως τα μαθηματικά και η συμβολική λογική μπορούν να προτείνουν νέες λογοτεχνικές τεχνικές. Αρκεί να αναφέρουμε ότι ο Le Lionnais πρότεινε κάποτε στην Oulipo να επιχειρήσουν να γράψουν ποιήματα χρησιμοποιώντας αποκλειστικά λέξεις που θα μπορούσαν να γίνουν κατανοητές μόνο από ζώα, ποιήματα για σκύλους, για κοράκια, για αλεπούδες, κτλ.

Αξίζει να παρατεθεί η τελευταία πρόταση του μανιφέστο: “Δυο λόγια γι’ αυτούς τους εξαιρετικά σοβαρούς ανθρώπους που καταδικάζουν δίχως δεύτερη σκέψη όλα τα έργα στα οποία εκφράζεται διάθεση για ευθυμία. Όταν πρόκειται για έργα ποιητών, η διασκέδαση, η φάρσα και η κατεργαριά συνεχίζουν να εμπίπτουν στο πεδίο της ποίησης”.

Η επιμονή στους περιορισμούς, θα μπορούσε εύκολα να συμπεριλάβει το έργο της Oulipo σε αυτό που ο Barthes αποκαλεί "την παραδοσιακή ιδεολογία του νοήματος" (1981), μια που παραπέμπει σε προβληματισμούς σχετικά με την αληθοφάνεια, την αξιοπιστία και την εκφραστικότητα. Τα έργα της Oulipo είναι κάθε άλλο παρά "παραληρηματικά", με την έννοια που θεωρείται ότι είναι τα έργα του Lautreamont για παράδειγμα. Αλλά μια πιο προσεκτική ματιά αποκαλύπτει την αβασιμότητα μιας τέτοιας θεώρησης. Στο δεύτερο μανιφέστο της ομάδας, υπάρχει μια αινιγματική δήλωση που εκφέρεται ως αστεϊσμός, αναφορικά με τις απόψεις της Oulipo για τον στρουκτουραλισμό:

"Η συντριπτική πλειοψηφία των έργων της Oulipo που έχουν δει το φως της ημέρας ως σήμερα την θέτουν σε μια ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ στουκτουρΕλιστική προοπτική (παρακαλώ τον αναγνώστη να μην συγχύσει αυτό το τελευταίο φωνήεν με την στουκτουρΑλιστική, όρο τον οποίο οι περισσότεροι ανάμεσα μας αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη)" (1973).

Από την άλλη πλευρά, οι τεχνικές που χρησιμοποίησε η Oulipo για την κατασκευή κειμένων, ήταν ακριβώς εκείνες που επαινούσε η ομάδα του Tel Quel: λογοπαίγνια, διακειμενικές αναφορές, εμπλοκή του αναγνώστη, κτλ. Το αποτέλεσμα είναι παράδοξο γιατί αν και τα κείμενα έχουν παραχθεί με παραδειγματικό στρουκτουραλιστικό πνεύμα, αντιστέκονται στην στρουκτουραλιστική ανάλυση. Με αυτόν τον τρόπο, ο στόχος της Oulipo φαίνεται να είναι πολύ πιο φιλόδοξο από έναν άκακο, αστείο χειρισμό της λογοτεχνίας. Η τεχνητή αναπαραγωγή παραδοσιακών λογοτεχνικών ειδών, εμπαίζει την αυταπάτη περί γνησιότητας και αμιγούς φαντασίας. Η συμμετοχή του Queneau στο ψευδοφιλοσοφικό σύστημα της Παταφυσικής, η οποία ορίζεται ως η μεταφυσική της ανοησίας, είναι επαρκής μαρτυρία για το παραπάνω. Εξάλλου, η εφαρμογή στρουκτουραλιστικών μέσων για την σύνθεση κειμένων, ακυρώνει τον στρουκτουραλισμό ως μέσο ανάλυσης αυτών των κειμένων.

Ο R.Queneau, σχολιάζοντας τον τίτλο της ομάδας, παρατηρεί: "Η λέξη 'δυνητική' αναφέρεται στην ίδια τη φύση της λογοτεχνίας… Αποκαλούμε δυνητική λογοτεχνία την έρευνα των μορφών, των νέων δομών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τους συγγραφείς κατά τρόπο που οι ίδιοι επιθυμούν" (ο.π.) Σύμφωνα με τον P.Sollers, "ένα έργο υπάρχει μόνο εν δυνάμει, και η ενεργοποίηση ή η παραγωγή του εξαρτάται από τις αναγνώσεις του και από τις στιγμές που αυτές οι αναγνώσεις ολοκληρώνονται ενεργητικά" (1975). Αυτά τα δύο σχόλια είναι προφανές ότι διαφέρουν στην σύλληψη του ποιος είναι ο υποκινητής της δυνητικότητας της λογοτεχνίας. Ο Queneau μπορεί να ακούγεται αντιδραστικός όταν ευνοεί τον συγγραφέα, αλλά ο ορισμός του περιέχει την ουσία του έργου της Oulipo, το οποίο δεν αποθεώνει εξ ορισμού τον αναγνώστη, αλλά τον προκαλεί να συμμετέχει ενεργητικά στο λογοτεχνικό έργο.